Skip to content
35 pojęć

Słownik podatków i finansów w Polsce

Proste wyjaśnienia polskich pojęć podatkowych i finansowych: ZUS, JDG, ryczałt, składka zdrowotna, WIBOR, RRSO i inne.

Podatki i działalność (JDG)

JDG (Jednoosobowa Działalność Gospodarcza)

Najbardziej typowa forma jednoosobowej działalności w Polsce. Rejestrujesz ją w CEIDG, wystawiasz faktury i sam wybierasz sposób opodatkowania.

Kalkulator JDG

Kontrakt B2B

Model współpracy, w którym prowadzisz własną działalność i wystawiasz faktury klientowi zamiast pracować na etacie. Często daje wyższe netto, ale oznacza też więcej formalności i mniej ochrony.

Kalkulator JDG

ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych)

Polski system ubezpieczeń społecznych. Przy JDG ZUS to zwykle składka emerytalna, rentowa, wypadkowa, dobrowolne chorobowe i czasem Fundusz Pracy. W 2026 roku pełny ZUS społeczny dla JDG to mniej więcej 1788-1927 PLN miesięcznie.

Kalkulator JDG

Składka zdrowotna

Obowiązkowa składka na ubezpieczenie zdrowotne. Od 2022 roku nie jest odliczana od podatku przy ryczałcie i podatku liniowym. Ryczałt: 498.35-1495.04 PLN/miesiąc (progi przychodowe). Liniowy: 4,9% miesięcznego dochodu, min. 432.54 PLN. Skala: 9% miesięcznego dochodu, min. 432.54 PLN.

Kalkulator JDG

Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych

Podatek zryczałtowany od przychodów, bez możliwości odliczenia kosztów. Dla programistów (PKWiU 62/63) to zwykle 12%, a dla doradztwa IT 15%. Najczęściej opłaca się przy niskich kosztach względem przychodu. Wystarcza uproszczona ewidencja.

Kalkulator JDG

Podatek liniowy

Podatek dochodowy według stałej stawki 19% od dochodu (przychody minus koszty minus ZUS). Brak progów podatkowych i kwoty wolnej. Korzystny dla dużych zarobków ze znacznymi kosztami. Wymaga KPiR.

Kalkulator JDG

Skala podatkowa (ogólne zasady)

Progresywny podatek dochodowy: 12% do 120000 PLN rocznego dochodu, 32% powyżej. Kwota wolna od podatku: 30000 PLN. Pozwala na odliczenie kosztów. Korzystny przy rocznym dochodzie poniżej ~85 000 PLN.

Kalkulator JDG

Ulga na start

Zwolnienie z ZUS przez 6 miesięcy dla nowych przedsiębiorców. W tym czasie nie płacisz składek społecznych. Wymagana jest tylko składka zdrowotna (min. 432.54 PLN/miesiąc). Dostępne tylko dla osób, które nie prowadziły działalności przez ostatnie 60 miesięcy.

Kalkulator JDG

Mały ZUS Plus

Obniżony ZUS dostępny przez max. 36 miesięcy, dla przedsiębiorców z rocznym przychodem poniżej 120000 PLN. Składki proporcjonalne do dochodu. W 2026 roku minimalna preferencyjna podstawa pokazana na stronie wynosi 1441.8 PLN, co daje ok. 420.86 PLN/miesiąc bez chorobowego.

Kalkulator JDG

IP Box (Innovation Box)

Preferencyjne opodatkowanie 5% dochodu z kwalifikowanych praw własności intelektualnej, najczęściej z tworzenia oprogramowania. Wymaga osobnej ewidencji IP. Jest dostępne przy podatku liniowym i skali.

Kalkulator JDG

Mały ZUS

Pierwszy 24-miesięczny okres preferencyjnego ZUS po uldze na start. Podstawa składek wynosi wtedy 30% minimalnego wynagrodzenia zamiast 60% przeciętnego wynagrodzenia jak przy pełnym ZUS, więc miesięczny koszt jest wyraźnie niższy.

Kalkulator JDG

Kwota wolna od podatku

Roczna kwota zwolniona z podatku dochodowego w systemie skali podatkowej. W 2026 roku to 30000 PLN. Odliczasz ją od rocznego dochodu przed obliczeniem podatku. Przy rozliczeniu wspólnym małżonków każda osoba ma własną kwotę wolną.

Kalkulator JDG

CEIDG (Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej)

Internetowy rejestr, w którym rejestrujesz działalność gospodarczą (JDG) i zarządzasz nią. Rejestracja jest bezpłatna i możliwa online w kilka minut na ceidg.gov.pl. Wpis CEIDG służy też jako oficjalny adres siedziby firmy.

Kalkulator JDG

Chorobowe (składka na ubezpieczenie chorobowe)

Dobrowolna składka ZUS na ubezpieczenie chorobowe dla właścicieli JDG. W 2026 roku kosztuje około 138.47 PLN/miesiąc. Uprawnia do zasiłku chorobowego (80% podstawy wymiaru) w przypadku niezdolności do pracy. Wymagana również do nabycia prawa do zasiłku macierzyńskiego.

Kalkulator JDG

Podatek Belki (podatek od zysków kapitałowych)

Polska stawka 19% od dochodów z inwestycji, takich jak dywidendy, odsetki i zyski kapitałowe. Jest automatycznie pobierana przez brokerów i banki. Konta IKE i IKZE pomagają ten podatek ograniczyć lub odroczyć.

KPiR (Podatkowa Księga Przychodów i Rozchodów)

Uproszczona ewidencja wymagana przy JDG rozliczanym liniowo lub na skali. Wpisujesz każdy przychód i każdy koszt uzyskania przychodów. Możesz prowadzić ją samodzielnie lub zlecić księgowemu. Przy ryczałcie wymagana jest prostsza ewidencja przychodów.

Kalkulator JDG

PIT (podatek dochodowy od osób fizycznych)

Roczne zeznanie podatkowe składane do urzędu skarbowego. Właściciele JDG składają PIT-36L (liniowy), PIT-36 (skala) lub PIT-28 (ryczałt) do 30 kwietnia następnego roku. Większość używa e-Deklaracji lub wstępnie wypełnionego e-PIT.

Kalkulator JDG

VAT (podatek od towarów i usług)

Standardowa stawka VAT w Polsce to 23%. Właściciele JDG, których roczny przychód przekracza 240000 PLN, muszą być podatnikami VAT. Poniżej tego progu rejestracja jest opcjonalna (ale czasem korzystna). Usługi IT fakturowane na firmy z UE mogą korzystać z 0% VAT w ramach odwrotnego obciążenia.

Kalkulator JDG

VAT należny

VAT, który doliczasz klientowi do kwoty netto na fakturze. Przy standardowej stawce 23% faktura na 10 000 PLN netto oznacza 2 300 PLN VAT-u należnego. Pobierasz go od klienta i odprowadzasz do urzędu skarbowego. To nie jest Twój przychód.

Kalkulator JDG

VAT naliczony

VAT zapłacony przy zakupie towarów lub usług na potrzeby firmy. Jako czynny podatnik VAT odliczasz naliczony od należnego i wpłacasz tylko różnicę. Przy zakupach mieszanych (np. samochód używany prywatnie) odliczasz tylko 50% VAT-u naliczonego.

Kalkulator JDG

Odwrotne obciążenie (reverse charge)

Mechanizm VAT stosowany przy usługach B2B w ramach UE. Wystawiasz fakturę ze stawką 0%, a klient rozlicza VAT w swoim kraju. Częste przy polskich freelancerach IT fakturujących firmy z UE. Wymaga ważnego numeru VAT UE po obu stronach.

Kalkulator JDG

JPK_VAT (Jednolity Plik Kontrolny)

Obowiązkowy miesięczny raport XML, który każdy czynny podatnik VAT musi wysyłać do urzędu skarbowego do 25. dnia następnego miesiąca. Zawiera szczegółowy rejestr wszystkich faktur sprzedaży i zakupu z VAT. Od 2020 roku zastąpił oddzielną deklarację VAT-7.

Kalkulator JDG

Fundusz Pracy (FP)

Obowiązkowa składka w wysokości 2,45% podstawy wymiaru, opłacana przez właścicieli JDG na pełnym ZUS i przez pracodawców za każdego pracownika. Finansuje zasiłki dla bezrobotnych, szkolenia i programy rynku pracy. W okresie Ulgi na start i preferencyjnego ZUS właściciele JDG nie płacą FP.

Kalkulator JDG

Kredyt hipoteczny

RRSO (Rzeczywista Roczna Stopa Oprocentowania)

Rzeczywista Roczna Stopa Oprocentowania, czyli realny koszt kredytu obejmujący odsetki, prowizje i ubezpieczenia. Polskie prawo wymaga podawania RRSO. Porównując oferty, najlepiej patrzeć właśnie na ten wskaźnik.

Kalkulator kredytu

WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate)

Wskaźnik referencyjny używany w wielu polskich kredytach ze zmiennym oprocentowaniem. Jeśli kredyt jest oparty na WIBOR-ze, to właśnie ta część może rosnąć albo spadać w czasie, podczas gdy marża banku pozostaje stała.

Kalkulator kredytu

Marża banku

Stała część oprocentowania doliczana przez bank do WIBOR-u. W przeciwieństwie do samego WIBOR-u zwykle nie zmienia się w trakcie kredytu, więc to jeden z najlepszych punktów odniesienia przy porównywaniu ofert.

Kalkulator kredytu

Rata annuitetyczna (równa rata)

Najpopularniejsza forma spłaty kredytu hipotecznego w Polsce: każda rata przez cały okres jest taka sama. Na początku większość raty to odsetki, z biegiem czasu rośnie część kapitałowa. Alternatywą są raty malejące, które w sumie kosztują mniej, ale na początku są wyższe.

Kalkulator kredytu

LTV (wskaźnik LTV, loan-to-value)

Stosunek kwoty kredytu do wartości nieruchomości, wyrażony w procentach. LTV powyżej 80% wymaga zwykle dodatkowego ubezpieczenia niskiego wkładu. Banki zazwyczaj oferują lepsze oprocentowanie przy LTV poniżej 80% (wkład własny 20% lub więcej).

Kalkulator kredytu

Wkład własny

Część ceny nieruchomości finansowana z własnych środków, niepochodzących z kredytu. Polskie banki wymagają zazwyczaj co najmniej 10-20% wkładu własnego. Wyższy wkład własny zmniejsza LTV, co może oznaczać niższe oprocentowanie i mniejsze saldo zadłużenia.

Kalkulator kredytu